Onzichtbaar Theater in Den Haag
Een experiment in anti-discriminatie

"Het onzichtbare theater heeft niet als enige doel om energie vrij te maken, maar om haar op bepaalde doelen te richten. Het onzichtbaar theater moet zich op een plaats met veel mensen ontladen. De schok van deze explosie werkt vaak lang na." (Augusto Boal, Theatre of the Oppressed, 1979)

Een plaats met veel mensen: de jaarlijkse anti-discriminatie manifestatie in Den Haag". Het doel: mensen confronteren met de tegenstelling: tegen discriminatie zijn en iets tegen discriminatie dóen.

Rijdend podium
Drie maal speelden 6 acteurs van Formaat de hieronder beschreven scène tijdens de "Wereldreis in eigen stad". Verschillende routes brachten de bezoekers met bussen naar waar voorbeelden van multicultureel Den Haag te zien. Bussen vervoerden de deelnemers van plaats naar plaats door de stad. Het was in één van die bussen dat het onderstaande script werd gespeeld zonder dat de toeschouwers wisten dat zij toeschouwer waren. De rol van de toeschouwer was desondanks wel ingepland. Ook op het rijdend podium speelden zij, zoals overal in de samenleving, de hoofdrol.

Twee stellen maken een scène
Een jong stel stapt in dat zo lijkt weggelopen uit een Benneton-reclame: vergezeld van twee kinderen, het éne wit, het andere zwart, stapt in de bus. Ze zoenen uitgebreid en maken vrolijk contact met hun omgeving.

Twee mannen nemen ook plaats. Ze zijn gezellig samen uit. Ook zij zoenen. Voor iedereen is duidelijk zichtbaar dat zij een paar vormen.

De jonge moeder wil haar kinderen afschermen van het contact met de twee homo's. Ze zegt niet gediend te zijn van het vrijpostige gezoen van de twee mannen voor de ogen van haar kinderen.

Een andere acteur staat op en zet nu de discussie in gang: hij neemt het op voor het homopaar en vraagt wat de andere passagiers van de bus er van vinden, op een dag tegen discriminatie. Beide "partijen" zoeken nu steun bij het publiek, terwijl de chauffeur en de gids de busreis proberen te begeleiden.

De grenzen van het toneel zijn nu volledig verdwenen.

Standje
Tijdens de eerste rit gingen twee oudere mannen zich onmiddellijk, al toen de mannen zoenden, met het getoonde bemoeien. Ze reageerden afwijzend: "Gaan jullie zo nog een standje maken? " Acteur: "Maar mijnheer ik snap niet dat u zich zo stoort aan het feit dat wij van elkaar houden, daar is toch niets mis mee." De oudere heer: "Ik vind het vies om naar te kijken!" De mannen vonden wel steun bij andere passagiers, maar die durfden meestal niets te zeggen. Dit patroon herhaalde zich telkens. Ook de organisatie sprak een woordje mee:

Tijdens dezelfde rit vond de gids het nodig iets te zeggen over de discussie die in de bus plaats vond: "Laten we deze onzinnige discussie stoppen, daar is deze dag niet voor bedoeld!" Als een van beide mannen zich hierover opwindt, zegt de gids "Niet hier en niet nu".

Walgelijk
De chauffeur na afloop van de rit tegen de actrice die de moederrol speelt; "ach die flikkers liepen gewoon te provoceren, walgelijk, ik geef u groot gelijk mevrouw dat u er iets van zei".

Tijdens de derde rit gaat een mevrouw die zich bemoeit met hetgeen dat zich afspeelt gaat in het gangpad staan om haar mening te geven: "Schandalig wat die vrouw zegt over de twee mannen, maar laten we nu niet de discussie voeren, het is er de tijd en de plaats niet voor!" Een van de mannen: "U vind dus dat ik mijn mond moet houden als ik onrechtmatig behandeld word?" De vrouw: "ja, het is beter niets te zeggen".

Overbekend feit
Wij waren ons bewust van het feit dat er een hoge drempel is om in te grijpen als er zich een verschil van meningen aandient in een openbare aangelegenheid. Het doel van onzichtbaar theater is ook niet het ter plekke oplossen van het probleem. Het doel is om een overbekend feit expliciet te maken. Om een discussie op brede schaal los te maken, zo schrijft Augusto Boal, moet onzichtbaar theater tientallen keren op vele plaatsen herhaald worden. Pas dan ontstaat er de noodzaak tot verandering. Wij hebben inmiddels uit deze ervaring geleerd en zullen onze ervaringen meenemen in het te ontwikkelen project voor het onderwijs.

Uit OPDRUK 10 - april 2002