Er is behoefte aan TvO
Formaat wil meer forum op maat maken

De afgelopen maanden stond de telefoon bij veel instellingen in Nederland niet stil. Stichting Formaat heeft een inventarisatie gedaan van potentiële partners voor het produceren van een forumvoorstelling. Formaat streeft naar de première van een of meerdere producties in het voorjaar van 2000. Een van de voorstellingen zal rond het thema "Geweld" thema's worden overwogen. Meer Theater van de Onderdrukten (TvO) blijkt noodzakelijk; er bestaat een toenemende behoefte aan een andere discussiecultuur. Een met duurzame positieve effecten.

Enthousiaste scholen
In de discussie om de "verruwing" van de jeugd zijn de schijnwerpers met name op het onderwijs gericht. Omdat voorkomen nog altijd beter is dan genezen, staat in het overheidsbeleid het preventiebeleid meer dan ooit voorop. Op basis van de ervaringen met voorstellingen rond het thema "Pesten", heeft het artistiek duo van Formaat in 1998 de voorstelling "Veni, vidi vici" rond het thema racisme en discriminatie ontwikkelt, in opdracht van "Leiden, stad van de vluchtelingen". Uit de evaluatie van de voorstellingen die op scholen in Leiden en daarbuiten zijn gespeeld, komen interessante conclusies naar voren. Leerlingen die conflicten niet in eerste instantie verbaal oplossen, krijgen de gelegenheid om hun wensen en behoeftes uit te drukken, vaak tot verbazing van leerkrachten. Het blijkt zeer wel mogelijk om een nuancering van aanvankelijk extreme standpunten ("Ik sla hem kapot") te bewerkstelligen. Leerlingen proberen gezamenlijk strategieën tegen racistische onderdrukking uit en vinden daarbij oplossingen die respect afdwingen.

Iets over de methode
"Je kan overal theater maken, zelfs in theaters" is een motto van Formaat. Een zinspeling op de uitspraak van Augusto Boal: "Iedereen kan theater maken, zelfs acteurs/actrices" in zijn boek: Theater van de onderdrukten, oefeningen voor acteurs en niet-acteurs. Kern van het TvO is de transformatie van toeschouwer (in het Engels: spectator) in actieve deelnemers (of zoals Boal het noemt: spect-actors). In het geval racisme slaat dat op het individuele slachtoffer én op het toekijkende publiek. TvO begeleidt mensen van de intentieverklaring naar een concrete handeling. Tegelijkertijd worden daarbij de persoonlijke en maatschappelijke hindernissen ontdekt. Waarom negeert een coupé vol passagiers dat een conductrice wordt lastiggevallen? Of waarom kijkt een klas toe als een van hen wordt afgeperst? TvO probeert die vragen handelend te beantwoorden. Het resultaat is vaak een normverandering dan wel -bevestiging van een positieve tendens. En daaraan is op veel terreinen behoefte.

Projecten tegen geweld en wat TvO daar mee te maken heeft
Op gemeentelijk, regionaal en landelijk niveau is er beleid ontwikkeld om met name het gebruik van geweld onder jongeren tegen te gaan. Voorbeelden daarvan zijn het project "Geweld...Nee!" in Leeuwarden (1998-1999) en de OC&W-campagne "De veilige school" (1995-1999). Verdere projecten staan nog op stapel. Op internationaal gebied bereidt de Unesco beleid voor ter bevordering van een cultuur van vrede en geweldloosheid. De keuze van Formaat voor een of meerdere producties in deze richting komt dus niet uit de lucht vallen. Bij de ontwikkeling van de producties spelen de reeds opgedane ervaringen elders een belangrijke rol. Om de "spect-actors" de kans te geven om in een scène handelend in te grijpen dient de scène herkenbaar en aansprekend te zijn. Op die manier wordt een zo breed mogelijk gebruik van TvO mogelijk. Ter illustratie: de voorstelling "Veni, vidi, vici" is ook voor volwassenen geschikt; ook kan het kernthema van de voorstelling aangepast worden. Er is met "Veni, vidi, vici" bijvoorbeeld al gespeeld voor gedetineerden, waarbij hún onderdrukking als thema is gekozen. Op grond van haar ruime toepasbaarheid zal deze voorstelling in elk geval nog tot de zomer 2000 op het speelplan blijven.
Formaat wil forumtheater op maat aanbieden. De kracht van het TvO is het flexibel kunnen reageren op maatschappelijke verschijnselen en ook op zeer verschillend publiek. In het ideale geval maken we een voorstelling met acteurs en actrices die grote affiniteit met het thema hebben. Zo wordt er bijvoorbeeld nagedacht over een voorstelling gespeeld door vluchtelingen. In andere Europese landen blijkt deze gemengde aanpak (professionele en amateur-spelers) goed aan te slaan.

Conflictoplossing met forumthater: Een voorbeeld uit Engeland
Hoe voorkom je dat conflicten steeds volgens hetzelfde stramien verlopen: twee kinderen krijgen ruzie, uiteindelijk deelt er één een dreun uit. De leerkracht roept de een tot de orde en geeft de ander te kennen maar het conflict met de eerste uit de weg te gaan. De Britse dramadocent Michael Soth is op een lagere school in Londen op zoek gegaan naar alternatieven. Hij gaf eerst de kinderen uitvoerig de gelegenheid hun versie van recente conflicten te geven en liet die verschillende versies uitspelen. De andere kinderen zochten naar geweldloze oplossingen en konden "stop!" roepen als ze een alternatief hadden. Na een aantal bijeenkomsten waren de kinderen niet meer te houden. Ze bleven inspringen.

Zelf verantwoordelijk zijn werkt preventief
Het bleek heel belangrijk te zijn om de kinderen hun versie van het gebeurde te laten tonen en vervolgens ruimte voor hun oplossingen te geven. Zo konden ze zich voor hun gedrag verantwoordelijk tonen en daardoor een grotere conflictvaardigheid ontwikkelen. Aan het slot van de bijeenkomsten werd een door de kinderen zelf gemaakt forumstuk opgevoerd voor leerlingen, leerkrachten en ouders. Ze vatten als resultaat samen dat ze hadden geleerd hoe je vechtpartijen kan voorkomen, hoe je naar elkaar kan luisteren, hoe je hebberigheid kan vermijden en op uitschelden kan reageren. De kinderen waren 7 en 8 jaar oud. Een voorbeeld dat navolging verdient.

Uit: Nulnummer OPDRUK, oktober 1999